Yana neemt al jarenlang een moederrol op

In ‘Pano: Onzichtbare zorg’ staat de wereld van jonge mantelzorgers centraal. Het gaat om kinderen en jongeren die opgroeien met ziekte of een beperking in hun omgeving en daarbij zelf zorg opnemen. Sommigen helpen bij dagelijkse taken, anderen dragen een groot deel van het huishouden. De reportage richt de aandacht op wat die verantwoordelijkheid met hen doet.

De 16-jarige Yana zorgt voor haar broer met autisme. Ze beschrijft haar situatie met woorden die weinig uitleg nodig hebben: “Ik heb geen kind kunnen zijn. Ik neem die mama-rol al heel lang op mij.” Haar getuigenis vormt een persoonlijk onderdeel van ‘Pano: Onzichtbare zorg’.

Ook Tinneke Moyson, orthopedagoge aan HOGENT, komt aan het woord. Zij waarschuwt dat de draagkracht van deze jongeren onder grote druk staat en vraagt maatschappelijke aandacht voor hun situatie. De centrale vraag van de uitzending is daarmee helder: hoeveel ruimte blijft er voor de jongere die thuis voor iemand anders zorgt?

Meer dan een kwart groeit op met ziekte of een beperking thuis

De omvang van de groep verdient aandacht, maar ook een precieze uitleg. In een Vlaamse bevraging uit 2022 woonde 28,2 procent van de jongeren tussen 11 en 18 jaar samen met iemand met een langdurige ziekte of handicap. Dat betekent niet dat al die jongeren evenveel zorgtaken uitvoeren. De thuissituaties en de hoeveelheid hulp verschillen.

Ongeveer 7,5 procent van alle Vlaamse jongeren combineerde zo’n gezinssituatie met minstens vier uur taken thuis per week. De kerncijfers over jonge mantelzorgers maken daarom onderscheid tussen opgroeien met een ziek gezinslid en de hoeveelheid taken die een jongere opneemt.

De resultaten tonen bij deze groep gemiddeld ook meer schooldruk, vaker slaaptekort en minder ervaren steun uit de omgeving. Tegelijk blijven de meeste jonge mantelzorgers deelnemen aan vrijetijdsactiviteiten. Hun leven bestaat dus uit meer dan zorg alleen. De cijfers vergelijken groepen en bewijzen niet dat de thuissituatie op zichzelf alle vastgestelde verschillen veroorzaakt.

Mantelzorg is meer dan koken of schoonmaken

Bij zorg denken we gemakkelijk aan zichtbare taken. Een maaltijd klaarmaken, schoonmaken of iemand helpen met medicatie zijn daar voorbeelden van. Maar ook voortdurend luisteren, gezelschap houden en bezorgd zijn om iemand kunnen deel uitmaken van mantelzorg. Daardoor is niet altijd aan de buitenkant te zien hoeveel verantwoordelijkheid een jongere voelt.

Het gaat bovendien niet uitsluitend om zorg voor een ouder. Ook een broer, zus, vriend of ander vertrouwd persoon kan hulp nodig hebben door een langdurige ziekte, beperking, psychische kwetsbaarheid of verslaving. Bij jonge mantelzorg gaat het om onbetaalde zorg binnen zo’n persoonlijke band.

Voor jongeren zelf voelt helpen soms zo vanzelfsprekend dat ze zich niet als mantelzorger herkennen. Ze doen wat thuis nodig is en beschouwen dat als normaal. Dat maakt hun inzet niet minder groot. Het verklaart wel waarom het woord ‘mantelzorger’ niet altijd meteen aansluit bij hoe zij hun eigen dagelijkse leven omschrijven.

‘Pano: Onzichtbare zorg’ op woensdagavond

‘Pano: Onzichtbare zorg’ is woensdag om 21.00 uur te zien op VRT 1. De reportage is vanaf 17.00 uur beschikbaar op VRT MAX en in de VRT NWS-app. Er is ook ondersteuning met Vlaamse Gebarentaal via het kanaal van Ketnet.

Met Yana’s verhaal krijgt het onderwerp een concreet gezicht. Achter de term jonge mantelzorg schuilt hier een meisje van zestien dat zelf vertelt hoe lang ze al een moederrol draagt. De uitzending brengt die ervaring naar voren en stelt tegelijk de vraag welke aandacht er overblijft voor de kinderen en jongeren die zoveel aandacht aan anderen geven.